Položaj duše u poretku stvaranja

Kada je riječ o gradaciji egzistencije i razinama stvaranja Ibn Sina ima posebno mišljenje. U pogledu spuštajućeg luka stvaranja Ibn Sina zastupa sljedeći stav:

1. Početak lanca stvaranja jeste Prvotni Izvor

Uzvišeni Gospodar Stvoritelj je i Prvotni Izvor kreacije i egzistencije. Dakle, uređenje stvorenog jeste Božije ustrojstvo, ranije osmišljeno, kojeg je stvorila Moć Gospodareva na osnovu znanja i radi određenog cilja.

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ

Zar ste mislili da smo vas uzalud stvorili i da Nam se nećete povratiti? (Mu'minun, 115)

2. Prvi um

U filozofiji postoji pravilo poznato kao El-Vahid (الواحد), a ono glasi: “Iz jednosti ne može proizaći osim jednost.” (الواحد لا يصدر عنه إلاّ الواحد) Uzvišeni Gospodar koji je apsolutno Jedan, što znači da nije sačinjen niti iz bilo kojih moguće predpostavljnih djelova, bilo da su oni materijalne, umne ili imaginalne kategorije, stvorio je Prvi um (عقل اول) ili Opći um (عقل كلّ). Opći um zato što posjeduje različite aspekte u sebi, kao što je bitak i štastvo, ima snagu stvaranja različitih bića. On je stvorio tri bića: Drugi um, Dušu i masu prvog nebeskog svoda.

3. Nastavak lanca

U nastavku stvaranja kakvim ga Ibn Sina vidi svaki budući um stvara tri stvari, sljedeći niži um, dušu i masu sljedećeg nebeskog svoda sve do Desetog uma koji se još i zove Djelatni um (عقل فعّال). Djelatni um stvara deveti nebeski svod koji se zove Mjesečeva nebeska sfera (فلك القمر) i pod čijim okriljem egzistiraju elementi i stvorenja.[1]

Filozofi i mudraci su vjerovanja da je biće gradiran, tj. da ima različite razine egzistencije. Po prvoj podjeli biće ima tri razine:

1. biće uvjetovano negiranjem (وجود بشرط لا)

2. biće ničim uvjetovano (وجود لا بشرط)

3. biće uvjetovano afirmacijom (وجود بشرط).

Biće uvjetovano negiranjem također se naziva položaj jednosti (مقام احديّت), skriveno skrivenosti (غيب الغيوب), čuvana riznica (كنز مصون), pokrivena skrivenost  (غيب مكتون), zato što tamo ne postoji nikakav oblik imena, atributa, ograničenja, uvjetovanosti i individualiteta. Ovi nazivi samo su išareti čija je jedina uloga da ukažu na to mjesto.

Druga razina je rasprostranjeno biće ( ) koje obuhvata sva kontigentna bića, koja bez izuzetka od njega bivaju opskrbljivana, kako u samom svom biću, tako i u opstojanju i savršenstvima svoje egzistencije. Ova razina terminološki se obilježava kao Apsolutno biće (وجود مطلق), Sveto izvorište izljevanja milosti (فيض مقدّس), Duša svemilosti (نفس رحمانى), Muhamedovska zbilja (حقيقت محمديّه), Sveopsežna milost (رحمة الواسعة), Riječ budi (كلمة كن). Svaki od ovih termina ukazuje na jedan aspekat ove razine bitka i zbilje egzistencije. Zato, ako se Muhamed, s.a.v.a., naziva ‘Milost svim svjetovima’ to i jest upravo iz ovog razloga.

Treća razina bića predstavljaju bića ograničene egzistencije, počevši od Općeg uma pa do materije čistog potencijala, tj. prima materije (هيولى اولى). Mudraci ovu razinu nazivaju štastva (ماهيات), a arifi fiksni entiteti (عين ثابت). Ibn Arabi u svom kapitalnom djelu Mekanska otkrovenja ove tri razine pojašnjava veoma kratkim izrazima: “Istinsko biće to je Allah, Apsolutno biće je Njegova Sveopća milost, a Ograničeno biće je Njegov trag.”[2]

To znači da je Istinsko biće, tj. biće uvjetovano negiranjem, Allah, dž.š., Koji ničim nije uvjetovan pa čak niti uvjetom ‘da ničim nije uvjetovan’, jer sama predpostavka da biće ničim nije uvjetovano predstavlja u umu jedan oblik ograničenja za to biće. S druge strane, bitak ničim uvjetovan predstavlja Apsolutno biće ili Duša svemilosti. I na kraju, biće uvjetovano afirmacijom predstavljaju štastva kontigentnih bića koji su tragovi Apsolutnog bića.