autor: Ajatollah Mizbah Yazdi, 

Naziv: ISLAMSKA FILOZOFIJA

 Preveo s engleskog: hfz. Ensar Karaman 

Uvodnu riječ napisao predavač na predmetu filozoije: Prof.mr.Mohammad Reza Peysepar

ODNOS IZMEĐU FILOZOFIJE I DRUGIH NAUKA

Odnosi među naukama

Premda su nauke, posmatrane kao skupine odgovarajućih problema, odvojene i različite jedne od drugih,  prema različitim kriterijima - kao što su to i njihovi subjekti, ciljevi i metode istraživanja - one su ipak i međusobno povezane. Svaka od njih može, do određene granice, pomoći u rješavanju problema neke druge nauke. Kao što je ranije spomenuto, pozitivni principi svake nauke najčešće su predstavljeni u drugoj nauci, a najbolji primjer koristi koju neka nauka može pružiti drugoj može se uo­čiti u odnosu između matematike i fizike.

Odnosi među filozofskim naukama također su očiti. Najbolji primjer ovoga može se naći u odnosu između etike i filozofske psihologije jer je jedan od pozitivnih principa etike čovjekovo posjedovanje volje i slo­bode, bez koje bi dobro i zlo, pohvala i prijekor, nagrada i kazna bili besmisleni. Ovaj pozitivni princip mora se ustanoviti u filozofskoj psi­hologiji ('ilm an-nafs), koja racionalnom metodom raspravlja o svojstvima ljudske duše.

I između prirodnih i filozofskih nauka postoji manja ili veća uzajmna povezanost. Da bi se riješili neki problemi koji se nameću u filozofskim naukama, mogu se koristiti premise koje su ustanovljene u empirijskim naukama. Naprimjer, u empirijskoj psihologiji dokazano je da ponekad unatoč postojanju neophodnih fizičkih i fizioloških uvjeta da bi se vidjelo ili čulo do toga ne dođe. Možda smo svi mi imali priliku da prođemo pored prijatelja, a da ga ne vidimo, jer je naša umska pažnja bila usmjerena negdje drugdje; ili slučaj da zvuk uzrokuje vibriranje ušnih bubnjića, iako ništa nismo čuli. Ovo se može upotrijebiti kao premisa za rješavanje jednog od problema filozofske nauke o duši, i može se zaključiti da se percepcija ne dešava samo na osnovu materijalne interak­cije, jer bi u suprotnom uvijek kada se ispune materijalni uvjeti dolazilo do percepcije.

Sada se može postaviti pitanje da li ovakvi odnosi postoje i između filozofije (tj. metafizike) i drugih nauka, ili je među njima nepremostivi zid i nema nikakvih odnosa.

U odgovoru treba istaći da postoje zajedničke niti između filozofije i drugih nauka, iako filozofija nije ovisna o drugim naukama. Ona čak nema potrebu ni za pozitivnim principima ustanovljenim u drugim nau­kama. S jedne strane, ona pomaže drugim naukama i zadovoljava neke od temeljnih potreba drugih nauka, dok se s druge strane, u nekom vidu, okorišćuje drugim naukama.

Sada ćemo u dvama poglavljima ukratko istražiti međusobne odnose filozofije i nauka.

Pomoć koju filozofija pruža naukama

Temeljna pomoć koju filozofija (metafizika) pruža drugim naukama, uključujući i filozofske i nefilozofske nauke, ograničena je na potvrdne principe drugih nauka, tj. ustanovljavanje (postojanja) subjekata koji nisu po sebi očiti i ustanovljavanje najopćenitijih pozitivnih principa:

A)    Ustanovljavanje subjekta nauke. Znamo da se problemi svake nauke vrte oko subjekta koji uključuje i subjekte problema te nauke. Kada postojanje takvog subjekta nije po sebi očito, ono treba biti ustanovljeno, a ovo ustanovljavanje nije u dosegu same te nauke jer su problemi svake nauke ograničeni na sudove koji predstavljaju stanja i ak­cidente subjekta, a ne njegovo postojanje. S druge strane, u nekim sluča­jevima ustanovljavanje subjekta putem istraživačkih metoda te nauke nije moguće. Naprimjer, metode prirodnih nauka su empirijske, a stvarno postojanje njihovih subjekata mora biti ustanovljeno racionalnom meto­dom. U ovakvim slučajevima samo je prva filozofija kadra pomoći tim naukama i ustanoviti njihove subjekte racionalnim dokazom.

Ovaj odnos između filozofije i drugih nauka neki autoriteti smatrali su općim odnosom, pa tako sve nauke, bez izuzetka, pri ustanovljavanju svojih subjekata imaju potrebu za filozofijom. Neki su čak otišli i dalje tvrdeći da je ustanovljavanje postojanja svih stvari dužnost metafizike. Svaki sud koja ima formu halliyyah basitah (jednostavni egzistencijalni sudovi), odnosno čiji je predikat “egzistent (mewdžud)”, npr. “Čovjek je egzistent”, smatra se metafizičkim sudom. Ova tvrdnja čini se ipak pretjer­anom, no nema sumnje da subjekti nauka koji nisu po sebi očiti imaju potrebu za dokazima koji se sastoje od univerzalnih i metafizičkih premisa.

B)    Ustanovljavanje pozitivnih principa. Kao što je više puta po­navljano, o najopćenitijim principima koji zahtijevaju sve stvarne nauke raspravlja se u prvoj filozofiji, a najvažniji od njih jeste princip kauzal­nosti i njemu potčinjeni zakoni, koje objašnjavamo na sljedeći način:

Sva naučna pregnuća vrte se oko otkrića kauzalnih veza među stvarima i pojavama. Naučnik koji godine i godine svoga života provodi u laboratoriji analizirajući i sintetizirajući hemikalije pokušava otkriti koji elementi uzrokuju nastanak koje tvari, koja svojstva i akcidenti će nastati u njoj, te koji činioci uzrokuju analizu smjesa, tj. šta je uzrok nastanka ovih pojava.

Isto tako, naučnik koji provodi eksperiment da bi otkrio mikrobe koji uzrokuju zarazu i lijek za nju, ustvari traži uzrok te zaraze i lijek za nju.

Zbog toga naučnici, prije nego započnu svoja naučna pregnuća, vje­ruju da svaka pojava ima neki uzrok. Čak je i Newton, koji je posmatra­jući pad jabuke otkrio zakon gravitacije, također imao ovakvo uvjerenje. Da je on smatrao da su nastanci pojava slučajni i bez uzroka, nikad ne bi mogao doći do takvog otkrića.

Sada se postavlja pitanje u kojoj bi se nauci ovaj temeljni princip, kojeg zahtijevaju fizika, hemija, medicina i druge nauke, trebao istražiti. Odgovor je da istraživanje ovog racionalnog zakona nije svojstveno ni­jednoj nauci osim filozofije.

Isto je i sa zakonima koji potpadaju pod zakon kauzaliteta, kao što je zakon da svaka posljedica ima posebni i prikladni uzrok. Naprimjer, rika lava u džunglama Afrike ne uzrokuje nastanak raka kod čovjeka, kao što ga ni pjevanje slavuja u Evropi ne može izliječiti od njega. Također nije dostojno nijedne nauke osim filozofije ni objašnjenje npr. zakona koji glasi: gdje god nastane potpuni uzrok, nužno će nastati i njegova posl­jedica, a dok ne nastane potpuni uzrok, neće postojati ni njegova posl­jedica.

I nakon eksperimenata naučnici imaju potrebu za principom kauzaliteta jer neposredni rezultati njihovih eksperimenata ne ukazuju ni na šta do na činjenicu da su, u testiranim slučajevima, specifične pojave nastale istovremeno sa nekim drugim pojavama ili nakon njih.

Da bi se otkrio univerzalni zakon i potkrijepila tvrdnja da svaki uzrok uvijek povlači za sobom pojavu određenih posljedica, to zahtijeva drugi princip koji se nikada ne može dobiti eksperimentiranjem. Ispravan stav je da je ovaj princip upravo princip kauzalnosti, odnosno naučnik može predočiti univerzalni zakon sa sigurnošću tek nakon što je bio uspješan u otkrivanju zajedničkih činilaca u svim slučajevima i nakon što je pronašao postojanje uzroka pojava u svim testiranim slučajevima. Na ovaj način može se reći da kad god i gdje god se pojavi takav uzrok, nastat će i njegova posljedica.

Ovaj zakon može se prihvatiti u univerzalnoj formi koja ne dopušta izuzetke samo u slučaju kada se prihvati zakon o nužnosti kauzalnosti. U suprotnom, može se smatrati mogućim da postojanje potpunog uzroka ne zahtijeva uvijek nužno pojavu njegove posljedice, ili da je nastanak neke posljedice moguće bez postojanja njenog potpunog uzroka. Ovako bi se narušila univerzalnost i nužnost ovog zakona i izgubila bi se njegova pouzdanost.

Naravno, rasprava o tome da li iskustvo može otkriti potpuni i eksk­luzivni uzrok neke pojave je drugo pitanje, no u svakom slučaju nužnost i pouzdanost univerzalnih zakona (pošto takvi zakoni mogu biti otkriveni u prirodnim naukama empirijskom metodom) ovisi o prihvatanju prin­cipa kauzalnosti i onoga što on za sobom povlači.

Dokazivanje ovih zakona dio je pomoći koju filozofija pruža nau­kama.

Pomoć koju nauke pružaju filozofiji

Najznačajnija pomoć koju druge nauke pružaju filozofiji ima dva oblika:

A)    Demonstracija premisa nekih dokaza. Na početku ove lekcije na­veli smo da se ponekad s ciljem rješavanja nekih problema filozofskih nauka mogu koristiti empirijske premise. Naprimjer, iz odsustva percep­cije, uprkos postojanju materijalnih uvjeta za nju, može se izvući zaklju­čak da je percepcija nematerijalna pojava. Također, s ciljem dokazivanja postojanja duše može se koristiti biologijska činjenica da ćelije ljudskog i životinjskog tijela postepeno izumiru i bivaju zamijenjene drugim ćeli­jama, tako da se kroz nekoliko godina sve ćelije tijela (osim ćelija mozga) zamijene, uz činjenicu da se i struktura ćelija mozga postepeno mijenja trošenjem njenih sastojaka i obnovljenim hranjenjem - čelije se mijanju i nestaju a isti ljudski entitet ostaje – slijedi jasan zaključak da su individualno jedinstvo i postojanost duše očigledni i neporecivi. Tijelo je, dakle, stalno u stanju promjene. Iz toga postaje jasno da je duša nešto vantjelesno i da je postojana i nepromjenjiva. Čak su i u nekim dokazima postojanja Uzvišenoga Boga korištene empirijske premise, kao što je dokaz o kretanju i dokaz o stvaranju.

Sada se s obzirom na ovaj odnos koji postoji između prirodnih i filo­zofskih nauka može ustanoviti i odnos između njih i metafizike na isti način s ciljem rješavanja nekog metafizičkog problema – npr. da egzis­tencija nije jednaka materiji i da biti materijalan nije svojstvo svih bića ni akcident svih egzistenata. Drugim riječima, egzistencija se može podi­jeliti na materijalnu i nematerijalnu, za šta se, primjera radi, može koris­titi premisa dobijena iz filozofske psihologije, a njeno ustanovljavanje, opet, postići će se uz pomoć empirijskih nauka. Također, da bi se ustano­vila činjenica da ovisnost nije neodvojiva od bivanja i da postoji jedan neovisni (Nužni) egzistent koriste se dokazi na osnovu kretanja i stva­ranja, koji se temelje na empirijskim premisama.

Ovaj odnos između prirodnih nauka i filozofije nije u kontradikciji sa onim što je ranije objašnjeno – tj. da filozofija nema potrebu za drugim naukama jer način ustanovljavanja navedenih činjenica nije ograničen samo ovu vrstu dokaza, već za svaku od njih postoje čisto filozofski dokazi, koji se sastoje od primarnih po sebi očitih premisa i od onih do­bijenih iz svijesti (sudovi koje se pozivaju na prisutno znanje), što će, ako Bog da, biti objašnjeno na prikladnom mjestu. Zapravo, navođenje dokaza koji se sastoje od empirijskih premisa je radi poštede onih čiji umovi nisu dovoljno pripremljeni da potpuno razumiju čisto filozofske dokaze, sastavljene od čistih racionalnih premisa, koje su daleko od umova upućenih samo u čulno.

B)    Pripremanje novih terena za filozofsku analizu. Svaka nauka po­činje sa nekoliko osnovnih univerzalnih problema, a oni se razvijaju da bi razradili i objasnili posebne pojedinačne slučajeve sa pojavom novih polja i područja koja povremeno nastaju uz pomoć drugih nauka.

Filozofija nije izuzetak iz ovog pravila. Njeni prvi problemi su ograničeni a ona se razvijala i razvijat će se širenjem obzorja, koji se ne­kad otkrivaju umskim naporima i razmjenom ideja i misli, nekad pod vođstvom objave, ili gnostičkim otkrovenjima, a ponekad se šire pos­redstvom nečega što je ustanovljeno u drugim naukama, što priprema teren za upoređivanje sa drugim filozofskim principima i novim racion­alnim analizama. Takvi su problemi istinitosti objave i čuda koje donose religije i drugi problemi, poput svijeta slika i formi, koje donose gnostici ('urafā). Ovo je pripremalo tlo za nova filozofska istraživanja. Isto tako je i napredak empirijske psihologije otvorio nove probleme za filozofsku nauku o duši.

Prema tome, jedna od usluga koje nauke vraćaju filozofiji, a koja je povod širenja pogeda filozofije, širenja djelokruga njenih problema, te povod njenog razvoja i plodnosti jeste pripremanje novih subjekata za filozofsku analizu i usporedbu sa njenim općim principima.

Naprimjer, kada su u modernom dobu predstavljene teorije o trans­formaciji materije u energiju i o spajanju čestica iz komprimirane ener­gije, pred filozofima se nametnuo problem da li je moguće da se u ma­terijalnom svijetu pojavi nešto što nema temeljne atribute materije, npr. nema zapreminu. Je li moguće da se nešto što ima zapreminu transfor­mira u nešto što je nema? Ako se uzme da je odgovor na ova pitanja od­ričan, zaključit će se da energiji ne nedostaje zapremina, uprkos činjenici da ovo nije dokazivo čulnim iskustvom.

Isto tako, kada je od strane nekih fizičara energija bila predstavljena kao nešto što je iste prirode kao i pokret, postavilo se pitanje da li je mo­guće da materija, za koju se pretpostavlja da je nastala iz komprimirane energije, bude homogena (hamn sinkh) s pokretom. Da li materija može izgubiti neka od svojih suštinskih svojstava time što će se transformirati u energiju, ili, obrnuto,  što će se neke atomske čestice transformirati u “polja” (što je izvodljivo u skladu sa nekim hipotezama moderne fizike)? Je li fizička materija u osnovi isto što i tijelo o kojem se raspravlja u filo­zofiji? I koji odnosi postoje između fizičke materije i pojmova poput sile, energije i polja, te šta označava pojam tijela u filozofiji?

Jasno je da ova pomoć koju prirodna nauka pruža filozofskim nau­kama, posebno metafizici, ne znači da filozofija ima potrebu za njima - čak i ako se opseg filozofskog djelovanja i očitovanja širi na fenomene koji nastaju kao posljedica napretka nauka.

Odnos između filozofije i gnoze ('irfan)

Na kraju ove lekcije reći ćemo nešto o odnosu između filzofije i 'ir­fana, a u tu svrhu morat ćemo dati kratko objašnjenje o 'irfanu.

'Irfan doslovno znači spoznavanje, a kao stručni termin odnosi se na posebne percepcije koje se dobijaju kroz usmjeravanje nečije pažnje na nutrinu duše (ne posredstvom čulnog iskustva ni racionalne analize). U procesu duhovnog putovanja (sayr wa sulūk) obično se postižu neka otkrovenja slična “vizijama”, ponekad dođe do tačnog očitovanja nečega što se desilo u prošlosti, sadašnjosti ili budućnosti, što katkad zahtijeva tumačenje, a ponekad otkrovenje dolazi kao posljedica bivanja opsjed­nutim zloduhom.

Teme koje gnostici ('urafā) obrazlažu kao otkrovenja i pronalaske unutar vlastite svijesti nazivaju se “naučnom gnozom” ('irfāne 'ilmī). Ne­kad dodavanjem argumentiranja i zaključivanja one poprimaju oblik filo­zofskih rasprava.

Između filozofije i gnoze također postoji odnos koji je istražen u nar­ednim dvama poglavljima.

Pomoć koju filozofija pruža gnozi

A)    Stvarna gnoza postiže se isključivo kroz robovanje Bogu i pokora­vanje Njegovim odredbama. Robovanje je nemoguće bez znanja, a ovo znanje zahtijeva filozofske principe.

B)    Prepoznavanje ispravnih gnostičkih otkrovenja postiže se nji­hovim upoređivanjem sa normama razuma i (vjero)zakona, a preko jed­nog ili više posrednika ona se vraćaju na principe filozofije.

C)    Pošto su gnostičke vizije vrsta nutarnje percepcije i u potpunosti su lične, njihove umske interpretacije postižu se posredstvom pojmova, a pojmovi se prenose u druge pojmove pomoću termina i izraza. S obzirom na činjenicu da je većina gnostičkih istina iznad nivoa razumijevanja običnog svijeta, ovdje se moraju koristiti precizni pojmovi i ispravna terminologija.

Pomoć koju gnoza pruža filozofiji

A)    Kao što je ranije spomenuto, gnostička otkrovenja i vizije stva­raju nova pitanja i probleme za filozofsku analizu, što pomaže širenju vizije i razvoju filozofije.

B)    Tamo gdje su problemi filozofskih nauka riješeni na osnovu ra­cionalnog dokaza, gnostičke vizije smatraju se njihovom moćnom potkrepom - i ono do čega se u filozofiji dolazi razumom,  gnostik doseže vizijom srca.

Povratak na sadržaj