SUŠTINSKO U MUZICI

       Utjecaj sufizma na klasičnu perzijsku muziku i poređenje sa evropskom klasičnom muzikom

Autor:   Smaragda Klino

Suštinsko u muzici

Kojim imenom to "čarobnjaštvo" nazvati i kojim "opštim" uokviriti nešto odveć poznato, poput muzike, čiji se izvori stapaju sa prapočecima čovječanstva, što je geografski rasprostranjeno od obala Pacifika do visokih Anda ili od Arapskog poluostrva do Baltičkog mora, reklo bi se zamalo pa cijeli svijet, i koje ništa ne može isključiti iz najuzvišenijih umjetnosti koje postoje u istom razdoblju na različitim stepenima razvoja međusobno veoma udaljenih civilizacija. Nijedno od ponuđenih viđenja muzike, sa svom svojom punoćom uobičajnih značenja ne odgovara potpunoj istini. Današnji istraživači prijašnju muzičku tradiciju uglavnom određuju kao primitivnu, egzotičnu, folklornu, narodnu…što zapravo označava sve osim zapadnjačke muzike, odnosno one koja ispada izvan okvira zapadnjačke muzičke teorije, a koja, usprkos njima, u većini slučajeva pripada muzici visokih kultura.

“Izvjesno je da zapadnjački muzičar svodi muziku na svojevrsno stvaralaštvo koje se svodi na komponovanje muzičke kompozicije i njeno izvođenje zarad ugađanja svojim čulima, međutim malo ili rijetko postaje svjestan njenih dubokih uzroka, možda i stoga što je u našim moderno razvijenim civilizacijama muzika velikim dijelom izgubila svoje prvobitno značenje. ” [1]

Muzika, koja u svim uvjetima treba predstavljati ono suštinsko, zatomljena je. Izgubljena je baš u tom čulnom poimanju evropske klasične muzike. Stoga je neophodno zaobići dosadašnje stereotipe, te "ne potcjenjivati", tradicionalnu, ili klasičnu muziku, koja ukazuje na porijeklo pojedinih naroda ili civilizacija, i ne smatrati je kao nešto lišeno svakog muzičkog i umjetničkog izraza, ili skoro bez ičeg zajedničkog sa "pravom, velikom" muzikom Bacha, Mocarta – muzikom savremnih simfonija i opera.  Jer, baš ti muzički izrazi zapravo su fenomeni koji nisu rezultati intelektualno knjiških mudrovanja, već "forme", koje prevazilaze uobičajene okvire koje je čine pukom muzikom za mase i za razonodu. Ta muzika nadmašuje shvatanja i običaje koji su je eventualno i donijeli, jer ona čuva značenje koje nadilazi i samu estetiku. [2] Ono suštinsko iz  te muzike još živi – i to je očuvano i opstalo je zahvaljujući usmenom prenošenjuiz naraštaja u naraštaj.

              Islamska muzička tradicija

"Tako, okrećući se naizmjenično na sve četiri strane svijeta, svirači dugih truba, u islamskom svijetu zadobijaju moć nad prostorom. Taj osjećaj spajanja s prostorom nije samo onaj osjećaj "moći" da se "vlada" prostorom, nego, naprotiv, osjećaj da se ti isti, koji izvode spomenute zvukove sjedinjuju sa tim prostorom. Postaju praška – Beskraja. Taj Beskraj je onaj isti beskraj koji se osjeća kada se tonovi razliju u prostoru, koji više i nije prostor, i u kojem se elegični naj nagovještava kao ‘pravrutak’. Tako, po mišljenju klasične perzijske muzike, duša je tjelesno zatvorena na mah, sjećajući se u uzvišenosti nadahnuća svoje početne domo[I1] vine. "[3]

Dakle, ono suštinsko je sam zvuk, onaj odnos tonova koji čini da pojedina frekfencija utječe različito na našu psihu i stavlja nas u prostorno određenje spram Univerzuma.

Dakle, ono suštinsko ne treba pronaći, ono je tu od prapočetka – nego se treba osmjeliti i povući liniju između pentatonske muzike Kine, Škotske i drugih, zatim slijediti tu liniju klasičnom iranskom muzikom, ući u dubinu muzike Anda, Panove frule, i kakve li smjelosti, tu istu suštinu, prepoznati u Requiemu Mocarta ili Stabat mater Pergolesia. Naravno, ni slučajno ne treba sve to porediti, niti sve to "miriti". Dakle, ne treba nepisanu "primitivnu" muziku ili muziku folklora porediti sa simfonijom, već jednostavno treba potaknuti smjelost na kombinatoriku i kazati da je evropska klasična muzika, ne samo došla upravo zahvaljujući "čarobnjaštvu" i talentu muzičara koji su nosili "vremenima" tu natprirodnu muzičku inkarnaciju.

Jer, ne može se preći preko hiljadugodišnjeg traženja harmonije, kao preko nečega šta se samo po sebi podrazumijeva. To traženje kretalo se dugim i krivudavim putevima da bi se postgli isti rezultati među narodima rasutim širom Zemljine kugle, odvojenim neprolaznim odstojanjima, ne znajući jedni za druge. [4]

Modernizirani način izjašnjavanja historije muzike oholo ignorira onu slobodu spoznaje koju joj daje izvorna muzika i želi “da osvoji cijeli zvučni prostor”[5], a zanemaruju ili čak nemaju nivo spoznaje da je gravitaciona sila cijelog muzičkog prostora zapravo sama njena nutrina.

“Cjelokupan doživljaj muzike iskustvo je koje zvukom Centra doseže do Kosmosa, te je to cjelokupan duhovni doživljaj dopunjen čudom muzike. ”[6]

Ovo “čudo” nazvano muzikom jedan je kompleksan slijed koji nas snažno prožima. Ukoliko sebe tražimo, ili uopšte tražimo rješenja u muzičkom izrazu, može nas prožeti nešto poput tradicionalne muzike Perzije i ostalih zemalja islama, koje su utemeljene na nečemu zbiljskom. Također je istinska i ona muzika koja dolazi iz Sjeverne Indije, koja je usklađena i priređivana u širokoj primjeni u sufizmu – kao što je mnogo onih koji slijede muziku Ridaa.  Utjecaj sufizma na klasičnu istočnjačku muziku došao je sam po sebi, jer veza između duhovnosti i islamske umjetnosti, izražena u muzičkoj formi, može se ogledati u velikom omjeru i jasnoći u klasičnoj perzijskoj muzici, koja je jedna od najdugotrajnijih i najvažnijih muzičkih tradicija islamskog svijeta.

Kako je tradicionalna (klasična) perzijska muzika, kao i ostale umjetnosti duhovnog karaktera, proizašla iz svijeta tišine, iz praizvora, te u tom smislu odražava tiho i mitsko otkrivanje vječne Istine nije ni čudo što su svi oni koji su dolazili u doticaj s njom, u njoj nalazili jednu zajedničku nit iz svoje Pradomovine. Bilo svjesno kao sufije ili “nesvjesno”, kao neki zapadnjaci, svi su oni sebe “stavili između dva svijeta” – Svijeta Tišine. Jer to vraćanje Tišini tiho je i mirno izražavanje, otkivanje vječne Istine u sistemu zvukova, koji pripadaju, ustvari, svijetu forme i pojave, i mada je Istina iznad svake pojave i forme određenosti i djeljivosti, jedino na taj način može se doseći do spoznaje Mirnoće i jasnosti ove muzike, koja je potvrda svijeta Duhovnog.

Sufizam je put koji omogućava dosezanje do Tišine skrivene u središtu čovjekovog bića, da Tišina koja je najljepši oblik čujnosti, sama mudrost i vrelo cjelokupnog mišljenja, bude okrenuta, kako ističe Sejid H. Nasr,  utjecanju u samo vrelo života čovjekovog bivstvovanja. Sufizam pruža spoznaju o sebi, i spoznaja Boga omogućuje čovjeku da sluša muziku Tišine. Uz pomoć naučnog i metodološkog istraživanja duhovnosti, taj put je moguće razumjeti, spoznati smrt, spoznati šta je on u jednom nestvarnom poretku, doći do svijesti šta je on u stvarnosti. Sufizam je mogućnost vođenja čovjeka u tu Tišinu i mir koji je skriven u središtu njegovog bića. A sufija, kako spominje Mevlana Dželaludin Rumi, koristi svaku moguću priliku za svoje usavršavanje i uzlet u prostor metafizičkog. Arif koji je ozbiljio značenje i pun sadržaj svoga imena na putu duhovne inicijacije, u sejru i suluku (putu spoznaje) doseže tačku u kojoj je njegova duša savladala i potčinila tijelo. Cijeli Kosmos postaje tada njegovim tijelom, pa je stoga i prisutan svugdje, odnosno, motri Univerzum u punini njegove osobenosti. Običan čovjek ima utjecaj jedino u okviru vlastitog tijela i, putem tijela i energije koju njegov organizam proizvodi, ostvarauje utjecaj na svijet koji ga okružuje, a granice njegove moći ne izlaze iz okvira njegova tijela.

Savremeno poimanje evropske klasične muzike

Moderno ili savremeno poimanje klasičnog muzičkog izraza oslanja se na grčku teoriju muzike, a teoretičari su postavili oktavu kao prirodan niz tonske ljestvice od osam tonova (dva tetrahorda sačinjavaju osnovu grčke muzike), koja je okosnica i temelj melodijske zvučnosti. Dakle, ta klasifikacija je zanemarila notne zapise istočnjačke muzike (nepalsaka, japanska, kines[I2] ka, tibetanska, perzijska i druge notacije), vjerovatno zato što su savremena zapadna saznanja o muzici krenula sa uvjerenjem da muzika ulazi u historiju sa Grcima. Tome je prethodila duga i mitološka priprema: od mita o Apolonu i Marsiji, pa do opširnih aleksandrijskih traktata o muzici. [7]

Zapadni muzikološki analitički pristup i prikaz namjerno će preskočiti provaliju koju je hrišćanstvo stvorilo između antičkog shvatanja svijeta i nove vrste vjerske postojanosti –i tako preći razdaljinu od jednog učmalog površnog kulta do gregorijanske kuligiozne kulture, obilježene imenom Grgura Velikog (VI u VII st. ). [8]

 Ovu etapu muzikolozi će nazvati "etapom muzičkog razvoja koji pruža jedinstven korpus kompozicije, čiju osnovu čini jedinstvena teorijska sistematizacija (najraniji oblici hrišćanskog pjevanja su pselamodiji antifone, rasponzorij), tada se na vidiku pojavio novi prikladan oblik muzičke notacije". [9] Dakle, kreće jedna nova notacija vrlo jednostavna i reklo bi se prosta, ako bismo, istražujući muziku Istoka, i konkretno muziku Perzije (Irana), zaključili da je ona, baš u to doba, imala sedam muzičkih pisama koja su mogla da notalno izraze (zapišu) skoro sve šumove u priprodi – od šuma vode do šuštanja lišća. Dakle, ta "nova" evropska muzika, koja se kreće u okvirima crkve, zapravo je bila muzika lišena svih onih tanahnosti koje daje hromatski, pa reklo bi se i enharmonski istočnjački stil, a srednjovjekovni muzičari nisu se usudili da iskoriste čak ni standardnu oktavu, "tako je triton (od F do H)"[10], nazvan ivdiabolo in musica – đavolom u muzici", a zapravo, bio je osnova izražavanja onog što čini tadašnji pojam za muziku.  

I tako sva ta zaboravnost i nezainteresovanost za Orijent i njegovu kulturu zapravo predstavljaju hiljadugodišnji kompleks od kojeg Evropa pati spram Istoka. Konkretno, to je prije svega zbog pojave Islama, te svega onoga šta je nosio i nosi Islam. Da bi pokrenuli bilo kakvu kritiku ili tumačenje historije muzike, muzikologije, etnomuzikologije i svega ostalog u umjetnosti i nauci, treba da krenemo od toga da je neophodno "uništi mit o agresorskom osvajanju španskog poluostrva, Sredozemlja, Mediterana, koje su učinile invazione arapske trupe 711. godine.

Prethodna konstatacija potvrđuje da u Islamu postoji "učena svjetovna muzika", kako se navodi, koja u sebi nosi i monidijski muzički izraz koji prati samo učenja Kur’ana ili učenje ezana".

Moderni teoretičari dovode sličnost i traže osnove evropske muzike u rano-hrišćanskoj crkvenoj muzici, ali tražeći drugu liniju ona nas dovodi do jednog drugog zaključka: Gregorijanski koral – pročišćen crkveni pjev počeo se za života Grgurova i nakon njegove smrti širiti Evropom":[11] kao najistaknutiji način muziciranja, zapravo je prikazao jednostavnu melodijsku liniju, koja da kasnije nije poprimila i utjecaje mnogih domaćih folklornih linija Armenije, Sirije, Egipta, jemenskih židova i drugih crkvenih napjeva različitih naroda, zasigurno ne bi mogla donijeti jednu takvu uzlaznu liniju muzičkog stvaralaštva kao što su kompozicije na čijim temeljima se zasniva današnja klasična muzika. Takav uzlet bio je lišen svih elemenata senzualne istočnjačke hromatike. Dakle, Bach Liszt, Mocart, Respigl i ostali romantičari nisu komponirali u vrijeme nastanka gregorijanskog korala, koji je imao osnovu tritonusa ili evenutalno hekstanorda, te nisu bili lišeni svih hromatskih linija.

Ono šta treba istaći, prihvatila to moderna historija muzike ili ne, jeste činjenica da utjecaj Islama i islamske muzike nosi također i elemente muzike svih naroda (prvenstveno klasične perzijske muzike). Veza između umjetničkog izraza i islamske duhovnosti, izraženih u muzičkoj formi, može se vidjeti uvjerljivo i u jasno u klasičnoj perzijskoj muzici, koja je jedna od najdugotrajnijih i najvažnijih muzičkih  tradicija islamskog svijeta. [12]

Najznačajnije djelo koje se bavi izučavanjem muzike u doba procvata Islama predstavlja knjiga pjesama Abu al Faradža al Ispianija, koja obuhvata dvadeset i jednu svesku sa objašnjenjima muzičke prakse i etičko-estetičke koncepcije u tom razdoblju. Arapska teorija, čiji procvat započinje početkom IX st. , dobila je poseban podstrek iz grčkog muzičkog nasljeđa. Smatra se da je Ibn Arebi (umro 1037. ), zahvaljujući raspravama, prije svega iz filozofije ali i muzike, omogućio arapskoj teoriji nauke da ide dalje od grčkih osnova iz tog razdoblja i da u teorijskim i akustičkim istraživanjima podigne neuporedive spomenike za koje se još uvijek vezuje savremena muzika.

Najpoznatiji teoretičari, osim navedenih, jesu Al-Kindi (umro 873), Al Farabi (umro 950), Safiudin (umro 1258). Neki od njih zagovaraju koncepciju o univerzalnoj harmoniji, a drugi opet daju racionalniju koncepciju muzike (Al Farabi, osim rasprave naslovljene Al-iladž fi-l-musiqa  – liječenje muzikom). I tek je 1931. predložena nova klasifikacija od Šefrena, zasnovana na dvostrukoj podjeli muzičkih instrumenata, fizički racionalnijoj, a koja je imala zajedničku tačku sa onom koju je podrazumjevao arapski muzički teoretičar iz X st. Al - Farabi": 17/ 1964:20) la musiqu

Upoznavajući islamsku muziku spoznajemo da se i u muzici tadašnje Evrope osjetio uticaj islamske Španije, kao i osmanlijske muzike također nastale i profilirane u nekim sufijskim okruženjima ili tekijskim halkama i pretočene u muziku janičara i elitnih trupa Sultana.

Islamska muzika ili muzika muslimana, svakako je karakteristična po tome što je, uz multinacionalni korpus islamskog svijeta, koji se kreće od obala Atlantika, Sjeverne (ali veći dio) Afrike, jednim dijelom Mediterana, bliskog, srednjeg, pa i dalekog Istoka, Indijskog poluotoka, Polinezije, i uz svo šarenilo predislamskog vremena, dala je odlučan pečat u ovom području ljudskog djelovanja u čitavom nizu zemalja. Ali kako je muzika Perzije sama po sebi već i prije Islama imala jaku osnovu, može se reći da je ona prauzor uzora.

Najnovije izdanje enciklopedije LAROUSSE navodi da je Iran zemlja koja je prva uvela i praktikovala muzičke znakove, dakle, zapad počinje da uviđa da promjenom demografske strukture, (emigracijom iz kolonija gdje je uglavnom počivao Islam), mijenja se i sociološka i kulturološka svijest svijeta općenito. Obilježavanje tonova, kako se tvrdi u ovoj Enciklopediji, može se smatrati pretečom solfeggia, muzičke abecede u klasičnoj evropskoj muzici.

Vrijedi spomenuti da je u Iranu još u VI i VII stoljeću postojalo sedam vrsta pisama, a jednim takvim muzičkim pismom mogli smo da oponašamo šum vjetra, ili cvrkut ptica, pa i šum vode. Ali nažalost mnogo toga je pisanog nestalo iz prošlosti ali interesantno je i to da se sačuvalo s druge strane mnogo toga usmenom predajom, sistemom od grudi na grudi, profesor je prenosio na učenika, on na svog i tako dalje. Iranski instrumen čekane smatra se osnovom na kojoj će poslije nastati današnji žičani instrumenti. Zvuk zatezanja i opuštanja je osnova za instrument kemače, pretača violine, i ono što je veoma bitno u ovom tekstu je podaktak da je santur, kao najstariji instrument u Iranu, i najomiljeniji, preteča evropskog virgina (klavsena, klavirćembala, klavira).

Nakon pojave islama, muzici se ukazuje dodatna i drugačija pažnja. Prestaje biti ornament kraljevskih gozbi, ili vojni podstrek. Umjetnici su uz pomoć vlastitih osjećanja i duhovnosti u znatnoj mjeri nastojali da prodru u više slojeve vlastitog bića i misli. Vlastitae osjećanja, koliko je to bilo moguće, drugima su pretstavljali u obliku muzičkog "stvaralaštva"[13]. Islamski učenjaci i mislioci u islamskoj kulturi i umjetnosti definirali su povezanost muzike sa sistemom stvaranja, pa je muzika zahvaljujući vlastitim korjenima uvećavala svoju riznicu i bila u stanju da se razvije i evoulira saobrazno potrebama vremena. Ta evolucija muzičke umjetnosti bila je identična ulozi koju muzika ima u društvu.

Danas su mnogi zainteresirani za ovu muziku. Ustvari, taj svijet traži duhovni život u trajnom miru i tišini u kojoj je skriven u obilju muzičke duhovnosti. Dakle, mnogi traže tajnu vječitog zavjeta između čovjeka i Boga, zaogrnutu velom melodije, ljepotom koja privlači. Danas je ne samo Irancima, već i drugim muslimanima i narodima Orijenta, tradicionalna perzijska muzika jedna od najsavršenijih umjetničkih formi Islama. U svoj svojoj krasoti duha, koji može biti proljeće punoće draži i ljupkosti, ona pruža zadovoljstvo za izgubljene i žedne duše; ona je utočište od pogubnog utjecaja vremena, te za mnoge vodić začudnosti koja dolazi iz njenog nesvjesnog divljenja ljepoti Apsoluta.