Profesor Ekber Eydi

 

CIKLUS PREDAVANJA  O KUR'ANSKOJ UPUTI

ZAPADNJAČKI PRAGMATIZAM

Osnovni smisao stvaranja čovjeka jeste da čovjek bude Allahov namjesnik na ovoj Zemlji. U suri 29. ajetu sure El-Hidžr i 72. ajetu sure Sa’d, kaže se:

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُ سَاجِدِينَ

“I kad mu dam lik i u nj udahnem dušu, vi mu se poklonite!”

Ovim je Allah, dž.š. uspostavio najbližu vezu između čovjeka i Sebe. Znači, On je udahnuo Svoj ruh u čovjeka i zato su meleci bili dužni učiniti sedždu čovjeku - jer je Allahov Duh u čovjeku od njega načinio najskupocjenije stvorenje. Pitanje udahnuća Isaa, a.s. u utrobu h. Merjeme zaslužuje poseban tretman, i o tome ćemo opširnije drugom prilikom. Drugi ajet gdje Allah dž.š. očituje posebnu po­čast i slavu čovjeku je čovjekovo znanje u vezi gajba –svijeta tajnovitosti. Naravno bitna razlika postoji u nivoima poznavanja tajnovitosti duhovnog i materijalnog svijeta. Nauka nas danas upoznaje samo o vanjskom svijetu (Dunja). Ali mi ćemo putem Kur’ana upoznati i drugu stranu života - to jest onostrani svi­jet (Ahiret ). U 26. ajetu sure El-Džinn, kaže se:

عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِن رَّسُولٍ

“On tajne zna i On tajne svoje ne otkriva nikome, osim onome koga On za poslanika od­abere.”

U pitanju je tajna koja povezuje dva različita svijeta Dunjaluka i Ahireta. Može neko sada da postavi pitanje kako je sve to dostupno samo Poslanicima Božijim, a ne svima. U suri El-Enbija od (69. do 73. ajeta) navode se poruke o Ibrahimu, a.s. i njegovoj ženi, koja je imala vezu s melecima, a nije bila Poslanik. Isto tako i o h. Merjemi u 17. ajetu sure Merjem:

فَاتَّخَذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا

“I jedan zastor, da se od njih zakloni, je uzela. Mi smo k njoj meleka Džibrila poslali i on joj se prikazao u liku savršeno stvorena muškarca.”

U suri El-Isra’ kao i na drugim mjestima u Kur’anu imamo puno sličnih primjera. U Suri 27. ajetu sure En-Nissa o čovjeku se kaže:

يُرِيدُ اللّهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ وَخُلِقَ الإِنسَانُ ضَعِيفًا

“Allah želi da vam olakša - a čovjek je stvoren slabašnim.”

U 19. ajetu sure Me’aredž kaže se:

إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا

“Čovjek je, uistinu, stvoren malodušan.”

Kur’an čovječije držanje tumači slabim zato što kada god ga snađe fizički ili psihički belaj, on odmah kuka i žali se. Ali kad mu se naprimjer dâ neki hajr može to biti znanje nauke, imetak ili funk­cija, i kad se on osamostali, tad on zaboravlja Allaha i sve blagodati Nje­gove. U suri El-Isra’, 85. ajet, ističe se:

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً

”I pitaju te o duši, ruhu, Reci:“Duša je od mog Gospodara, a vama je malo znanja dato o tome.”

Ova tri ajeta sumiraju osnovoni čovjekov problem:

Ø      prvo je fizička slabost

Ø      drugo je etički problem čovjeka, i to je glavna slaba tačka du­hovne strane čovjeka. Kad čovjek ne bi imao tu slabu tačku onda bi mu bilo svejedno da li ima položaj ili nema, da li je bogat ili ne - za njega sve to ne bilo više bitno.

U Kur’an-i kerimu imamo priču o Sulejmanu, a.s. - tako se u suri En-Neml kaže:

وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِي النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

“I sakupiše se Sulejmanu vojske njegove, džinni, ljudi i ptice, sve četa do čete, pos­trojeni, i kad stigoše do mravlje doline, jedan mrav reče: "O mravi, ulazite u stanove svoje da vas ne izgazi Sulejman i vojske njegove, a da to i ne primijete!" (En-Neml, 17-18)

Ovaj mrav je nedolično govorio o h. Sulejmanu, ali pošto je h. Sulejman znao mravlji jezik, kad je čuo šta je mrav rekao, nasmijao se i tad je zatražio od Allaha:

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِّن قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ

"Gospodaru moj, omogući mi da budem zah­valan na blagodati Tvojoj, koju si ukazao meni i roditeljima mojim, i da činim dobra djela na zadovoljstvo Tvoje, i uvedi me, milošću Svo­jom, među dobre robove Svoje!" (En-Neml, 19)

Znači Kur’an hoće da preko Poslanika uputi čovjeka, navodi nam primjere zato da čovjek kad dobije funkciju i položaj ne smije zaboraviti na Allahovu blagodat i ljude kojima treba pomoći. Treća slabost je ograničena moć spoznaje čovjeka. Jer iz ranije citiranog 85. ajeta sure El-Isra’ uočava se čovjekova nedostatnost::

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُم مِّن الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً

”I pitaju te o duši, ruhu, Reci:“Duša je od mog Gospodara, a vama je malo znanja dato o tome.”

U ajetu 179. sure El-A’raf kaže se:

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لاَّ يَسْمَعُونَ بِهَا أُوْلَـئِكَ كَالأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُوْلَـئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

“A doista smo mnoge džinne i ljude za Dže­hen­nem storili. Imaju srca, a ne razumiju njima; oči imaju – ne vide njima; uši imaju – ne čuju njima. Oni su kao stoka, štaviše, oni su i gori u svojoj nemarnosti”.

Iz navedenih ajeta proističe da Kur’an tretira ljude dvojako: i slabim i moćnim. Sada se javlja pitanje: šta je to nešto u čovjekovoj biti putem čega jedna vrsta ljudi biva toliko uzvišena da su uzvišeniji od meleka i bliži od njih Bogu, a da druga grupa ljudi pada toliko nisko - niže i od životinja? Šta je, dakle, razlog da jedna grupa ljudi zasluži status Božijeg namjesnika na Zemlji i da bude uzvišenija od meleka, a da drugi budu poput životinja, našto čovjeka svodi Darvi­nova teorija o postanku čovjeka. I Niče je upravo na ovoj ideji ust­vrdio svoju teoriju opstanka. Tako je po njemu:

“Čovjek koji bude posjednik veće snage opstaje, a slabiji po prirodi stvari treba da nestanu. I priroda igra za jakog čovjeka-supermena.”

Dakle, trebamo voditi računa da se ne prevarimo, pa da za sva­koga koga proglase znalcem ne mislimo da takav zbilja poznaje tajne Onoga svijeta. U trećem svezku historije filozofije, koja je izdata u jednoj od evropskih zemalja, Niče ističe:

“Čovjekovo obožavanje Istine ustvari je čovjekova slabost, odnosno slabost čovjekovog bića. Neki kažu da je bolje da se nisu rodili i da nisu došli na Ovaj svijet. Ne znam zašto misle tako. Ja, međutim, znam da sam došao na Ovaj svijet, pa bilo to dobro ili loše. A pošto sam već došao, onda se moram okoristiti Ovim svijetom - i to što više, to bolje.”

Dakle, smatra on, ljudi moraju biti podjeljeni na dvije grupe:

- jedni će biti moćnici i vladari,

- a drugi potlačeni.

Ispada tako da su čast i uzvišenost vezani samo za ovu vladajuću elitu. To su oni koji su nadređeni. Ustvari, to su oni preko kojih se vode poslovi na Ovom svijetu. Nasuprot ovima, sva djelovanja pot­lačenih uperena su ka napretku više klase. Dakle, slabima se nameće da poštuju sistem vlasti i da mu se pokaravaju. On ističe: oni koji vladaju, ta viša klasa, moraju to činiti kroz specijalan sistem. On dakle, smatra da i pripadnici više klase trebaju proći kroz naročiti sistem izobrazbe, čime bi se od njih stvorilo nadljude. Nadalje on tvrdi da kršćanski moral, ustvari, predstavlja moral podanika, pa kaže da su kršćanski moralni zakoni, o kojima se često govori, i koji treti­raju: jednakost, pravdu, slobodu, prava žena - potpuno nepot­rebna stvar i da oni društvo vuku u regresiju. Smatra da su religija i njen moral suvišni, te da ti principi moraju biti srušeni.

Naravno, Niče je danas mrtav. Međutim, i danas postoje neki njegovi sljedbenici koji ustrajavaju na njegovom učenju da cilj opravdava sredstva. Recimo Putin i oni oko njega danas u Čečeniji ubijaju muslimane samo zarad imperijalnih interesa ruske elite. Vidimo šta su Amerikanci učinili u Hirošimi i Iraku, šta cionistički režim čini muslimanima u Palestini, ili koliko hiljada muslimana su pobili Milošević i Tuđman. Dakle, Niče je tražio one koji trebaju srušiti principe morala – a takvih je danas u izobilju.

Niče dakle, misli da treba razvijati sistem jakih i dominantnih. Sve principe i doktrine koji pozivaju na jednakost, milosrđe i sl. treba odbaciti. Smatra da su nježnost, milosrdnost i blagodarnost osobine proistekle iz podaničkih i ropskih osjećaja. Snagu i moć treba njegovati. Treba kreirati supermena, a efemerne stvari kao što su ljudska prava ili prava žena – treba odbaciti na gomilu histori­jskog balasta. Muškarac, uz to i ratnik, ideal je društva. Žena treba ostati u kući i staviti se u servis takvom muškarcu. To su mišljenja jednog učenjaka koja i danas privlače i okupljaju oko sebe značajna imena zapadne misli i filozofije. On je osnovao školu mišljenja pod naslovom “Dominacija moći”.

Ovdje se sada postavlja pitanje: da li kur’anski tretman ljudi po­čiva na ovakvim tezama ili ne? Ne, naprotiv! Sâmo nepridržavanje kur’anskih principa može ustoličiti Ničeove principe u društvu.

U suri El-A’raf, 179. ajet, kaže se:

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنسِ

“A doista smo mnoge džinne i ljude za Džehen­nem stvorili.” (El-A’raf, 179)

Neko sada može reći da je Allah namjenski stvorio skupine ljudi i džinna za Džehennem. No oni će biti džehennemlije zbog sljedećih stvari:

1.      srca imaju a njima ne shvaćaju;

2.      imaju oči, ali njima ne gledaju, ne osvrću se na propast pre­thodnih pokvarenih generacija u prošlosti;

3.      uši imaju, a njima ne čuju. Ne čuju vapaj potlačenog, niti glas nasilnika kako bi im se suprotsavili;

4.      oni su nemarni – gafili, bili su potpuno obuzeti Ovim svije­tom.

Ako je čovjek potpuno obuzet Ovim svijetom i ponaša se u skladu sa Ničeovim učenjima kao rezultat toga dobijamo nove Stal­jine, Mao Ce Tunge, Šarone i sl. Osnovna pogreška svih dže­hennmlija svodi se na ne korištenje četiri navedena osnovna čovjekova potencijala.

Ako se neko ne koristi gore navedenim alatkama spoznaje, pa nije li on stvarno niži od životinje. Jer, hajvan je po svojoj prirodi hajvan, a ovakav čovjek koji svjesno odbaci svoje velike insanske prednosti, pa šta ostaje od njega osim hajvana.

Međutim, ovdje nije nevažno spomenuti ulogu kršćanskih sveće­nika koji su zarad vlastitog komoditeta pristali na trpnju i nasilje tlačitelja, jer da oni nisu bili pasivni i da nisu išli u korak sa uživan­jem svjetine, mogli su barem pružiti adekvatne odgovore na prob­leme današnjice sa sociološkog stanovišta.

Postoji jedan hadis časnog Poslanika u kome se kaže:

“Da su dvije grupe ljudi valjane, valjan bi bio cio svijet, to su: znanstvenici i svećenici (ulema).”

Ukoliko dakle, te dvije grupe među sobom ne budu imale is­pravne i zajedničke stavove - u svijetu će postojati nered. Jer da su kršćansko svećenstvo i muslimanska ulema, kroz historiju, ukazivali na svaku nepodopštinu i nevaljaštvinu koja se je javljala među svi­jetom, osobito među vladarima, imali bi stanoviti uticaj na društe­vena dešavanja – i danas se ne bi dešavalo ono što se dešava.

sadržaj