بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيمِ

Hvala pripada Allahu Gospodaru svjetova, neka su najbiraniji blagoslovi na našeg predvodnika Muhameda, Ehli-bejt i plemenite ashabe!

Učitelj allame Tabatabai, čovjek koji je u sebi objedinio i pomirio znanje i djelo, Kur’an, etiku, filozofiju i irfan, čovjek koji ekspert i pisac velikog broja djela kako u filozofiji i logici tako i tumačenju Kur’ana, moralu i irfana, u jednoj svojoj pjesmi karajnjom suptilnošću odslikava sukob razuma i ljubavi:

از دل آن روز كه زاده ام             داغ بدل بوده  و دل داده ام        

تابره افتاده ام از كودكى              ﻫﻴﭻ نياسوده دلم اندكى  

شهر و ده و سينه و دريا و كوه   ﮔشتم و ﺒﮕذشتم و دل در ستوه

رحل به هر جاى كه مى افكنم    روز دﮔر خيمه خود مى كنم  

Od dana kada sam se rodio srce mi je vatrom ispunjeno i u ljubavi predato.

Kako stupih na stazu od djetinjstva srce mi ni na trenutak nije bilo spokojno.

Proputovao sam grad, selo, pustinju, more i planinu, ali srce ostade uznemireno.

Gdje god da sam zaustavio jahalicu sutradan sam šator sklapao.

Ibn Sina u osmom poglavlju (نـمط) Išarata kaže da prvi trag koji se javlja u duši posvećenika duhovnog puta jeste snaga koja ga potiče i čini odlučnim da krene na putovanje, a zove se volja. Ova volja je početak svih savršenstava i stepeni duhovnog putnika koja ga pomaže na ovom putu razuma i duhovnog putovanja.

ﭽون باد عـزم سر كوى يار خواهم كرد           نفس ببـوى خوشـش مـشكبار خـواهم كرد

به هرزه  بى مى و معشوق عـمـر ﻤﻴﮕذرد       بطالتم بس از امروز كار خواهـم كرد[1]  

Ibn Sina u odgovoru na pitanje ‘Šta je uzrok ove odluke i volje i odakle ona potiče?’ kaže da je to predodžba i slika o savršenstvu Uzvišenog Gospodara svojstvena jedino Svekolikom Stvaraocu. Uzvišeni Gospodar je samo jedno otkrovenje i jedan bljesak Svoje apsolutne Ljepote i Uzvišenosti pokazao stvorenjima Svojim koji imaju potencijala u veličini njihova kapaciteta. Iz njegovih riječi se može zaključiti da je ljubav zbilja koja egzistira u duši čovjeka, zapravo u svim bićima kreacije. Zato allame Tabatabai i kaže u svojim stihovima ja od prvog dana njegova rođenja imao sam znak svoje ljubavi i njemu sam bio predan. Hafiz Širazi isto kaže:

U pravječnosti zraka tvoje ljepote se očita i ljubav se pojavi, a vatra ispuni svo stvaranja.

در ازل ﭙـر تو حسنت ز تجلى دم زد      عشق ﭙـيدا شد و آتـش به همه عالم زد

Zato vidimo da je iz pogleda arifa svekoliko stvaranje posljedica ljubavi Božije prema Svojoj Biti, uzvišen i sljavljen je On. Upravo zbog ovakva njihova stava oni izbjegavaju upotrebu izraza uzroka-posljedice u odnosu na Boga.

Po pitanju stvaranja kod mislilaca koji prihvataju postojanja Boga postoje tri stava i to teološka ili apolegetska, filozofska i arifska škola mišljenja. Teolozi kažu da je Uzvišeni Bog stvoritelj bića i da ima volju u broju bića i stvari, odnsno da za svako biće zasebno Uzvišeni odluči da ga stvori, što nadalje znači da Bog stvara bez posredstva, odnosno izravno. Uzvišeni stvori jedno biće, onda opet zasebno odluči da stvori drugo biće i tako redom. Dakle, prema mišljenju teologa Uzvišeni Bog stvara bića bez posredovanja i sa mnoštvom volja koliko postoji bića.

Filozofi su, također, mišljenja da Uzvišeni Bog ima mnoštvo činova stvaranja, ali Njegovo stvaranje se dešava posredno i na temelju lanca uzroka i posljedice, što znači da je prvo stvorio Prvi um, potom Drugi i sve tako do svijeta materije. Dakle, filozofi se slažu sa teolozima da Uzvišeni Bog ima mnoštvo stvaranja, ali se razliku od njih u tome što Njegovo stvaranje vide posredno, a ne neposredno.

Arifi gornje stavove iz korijena smatraju neispravnim. Oni kažu da svekolika kreacija od pravječnosti pa do vječnosti nije ništa više nego samo jedno Božije očitanje i epifanija. Upravo zbog ovoga oni ne prihvataju filozoski pogled uzroka i posljedice u odnosu na Boga. Arifi su mišljenja da uzrok i posljedica ima smisla ondje gdje se predpostavi postojanje bića kao posljedice naspram uzroka. Naprimjer, kada napišete nešto na papir, vi ste posljedica koja neovisno postoji pored teksta koji je posljedica vašeg pisanja. Međutim, kada stanete pred ogledalo vaš lik se u njemu ocrta ili drugim riječima on se očita. U ovom slučaju ne postoje dva bića već samo jedna zbilja koja ste vi i vaša slika u ogledalu koja je ustvari vaše očitanje i manifestacija. Arifi odnos Uzvišenog Boga i Njegova stvaranja vide kao primjer nas i našeg odraza u ogledalu, zato oni i izbjegavaju upotrebu sintagme uzroka i posljedice za Boga, već namjesto toga upotrebljavaju izraze kao manifestacija, očitanje ili epifanija.

U transcedentalnoj teozofiji (الحكمة المتعالية) koja je utemeljena od strane Mulla Sadra Širazija ova razlika pristupa između filozofa i arifa zauvijek je pomirena. On je uspio pojasniti pojavu uzrok-posljedica racionalno u značenju manifestiranja, odnosno kao odnos onoga koji se očituje i očitovanog.  

Pitanje Božijeg očitovanja i njegovoj jedinstva iako predstavlja vrhunsko dostignuće irafanskog učenja po riječima samih arifa ono je ujedno i važno mjesto pokliznuća i zamki šejtanovih, jer mnogi ne mogu napraviti razliku između slike i nosioca slike ili njihovim rječnikom rečeno brkaju između manifestacije i očitanja sa jedne strane i očitovanog i manifestiranog sa druge strane. Misle da su stigli do zbilje, a ne znaju da su pali u zamku šejtanovu.

Dželaludin Rumi Mevlana u svojoj Mesneviji po ovom pitanju kazuje poučnu priču. Jednoga dana lav kralj šume sazove sve životinje i zapovjedi im da mu svakoga dana ulove jednu životinju i njemu je donesu. Svi iz straha to prihvatiše i svakim danom u šumi je bilo po jedna životinja manje. To je tako trajalo dok nije došao red na lisicu. Kada je stiglo vrijeme objeda nema lisice nema i plijena. Lav se razljuti i prodorno zarika. Lisica se u trku stvori pred njim i zamoli za oprost jer zaboga pojavio se drugi lav koji za sebe tvrdi da je kralj i da mi nemamo pravo Vama donositi hranu. Na ove riječi lav se žestoko razljuti i zapita gdje je on? Lisica potrči pred njime i povede ka bunaru sa vodom. Kako dođoše na ivicu bunara lisica prizna da iz straha ne smije dalje ići jer se on odmara u ovoj rupi. Lav skoči u svojoj silini, stade na ivicu bunara i pogleda dole. Od svoje slike koja se ocrta na vodi pomisli da je zaista vidio drugog lava. Svom snagom skoči da savlada suparnika, ali u trenutku shvati da je upao u vodu i da mu nema spasa. Mevlana nas ovom pričom upozorava da se ne prevarimo i da sliku ne predpostavio zbiljom. Kako Hafiz kaže:

عـكس روى تو ﭽو در آينه جام افتاد     عارف از خنده مى در طمع خام افتاد

Desila se manifestacija i slika tvoja u srcu arifa se oslika, ali on ne shvati i pomisli da je stigao do zbilje. Međutim, ako je arif prešao dio duhovnog puta pod pažnjom učitelja i stigao do položaja koji mu dostoji, shvata da su sva bića kreacije stvorenja Uzvišenog Boga i da sa njim imaju zajednički govor, ustvari, da su svi zaljubljenici Uzvišene Ljepote i teže ka sjedinjenju sa Njime.

غير عشق زبان هـمه خاصّان ببريد      كزكجا سرّ غمش در دهن عام افتاد  

Ona opijenost i žara spram Ljubljenog ostavilo je bez riječi zaljubljenike kako to da o njihovoj skrivenoj boli i tuzi svi prepričavaju i da su svi zaluđeni u potrazi za Njime i ljubavlju za Njim? Neshvata da nije samo on zaljubljenj u Njega već svi. Prema tome, sa gledišta irfana snaga koja je dovela u postojanje kreaciju jeste ljubav. Uzvišeni Bog budući da je Zljubljenik i Voljeni stvorio je kreaciju, a ne iz onog aspekta što je Znalac i Spoznavano ili Percipijent i Percipirano. Ljepota Njegova je ta koja se očitovala i svu kreaciju potčinila Sebi i privlači je.

Džami veliki arif u svome djelu Sedam tronova mesnevija Jusuf  i Zulejha (هفت اورﻨﮓ مثنوى يوسف و زليخا) na prekrasan način pjesnički je uobličio ovo irfansko učenje. Ovom prilikom mi ćemo se osvrnuti samo ona neke njene djelove.

درﺁن خلوت كه هستى بى نشان بود    به كنج نيستى عالم نهان بود

U onoj osamljenosti kada egzistencija ničim nije bila obilježena niti imala bilo kakav oblik očitanja i znaka, cijeli svijet je bio skriven u riznici nepostojanja i kući skrivenoj Uzvišenosti Božije.

جودى بود از نقش وى ولى دور   زﮔﻓـت و ﮔو مايى و تويى دور

Ničim se nije ukazala i postojala je jedino čista egzistencija, od mene i tebe koji smo ograničeni i čisto očitanje nije bilo ni spomena tamo.

جمال مطلق از قيد مظاهـر   بود خويشتن بر خويش ظاهر    

Jedino je postojala neograničena Ljepota koja se nije odslikala ni na jednom ogledalu, bila je Sama sa Sobom. 

دل آرا  شاهدى در حجله غـيب    مبرّا دامنش از تهمت از عيب

On je bio dilber sam samcat u skrivenoj prostoriji za mladoženju, pa tako i nije bilo nikog ko bi ga klevetao i o njegovoj ljepoti raspravljao, bio je potpuno sam.

برون زد خيمه زاقليم  تقدس    تجلى كرد در آفاق و انفس

Međutim, iznenada podiže šator vani na svetom području i ukaza se i na Nebu i u dušama.

زهر آينه اى نمود رويى     به هر جا خاست ز وى  ﮔﻓـﺗﮕويى   

On stvori svijet svekoliki i svako biće u veličini svoje moći postade ogledalo koje odslikava Njegovu Ljepotu. Nakon toga u svakom skupu gdje bi sjeo govorilo se o Njemu i Njegovoj Ljepoti.

از او يك لمعه بر ملك و ملك بافت     ملك سرﮔشته را ﭽونان فلك يافت

Jedan blijesak Negove ljepote pade na meleke i oni postadoše smeteni i zapanjeni te poput nebeskih svodova stadoše stalno da se kreću i prepričavaju Njegovu ljepotu.

هـمه سبّوحيان  سبّوح جويان     شدند از بى خودى سبّوح ﮔويان

Oni koji su bili u potrazi sa Slavljenim od prekomjerna zanosa i ljubavi jedino su izgovarali slavljenje, znači da su zaboravili na Slavljenog, a okrenuli se slavljenju.

 از آن لمعه فروغى بر ﮔل افتاد    زﮔل شورى به جان بلبل افتاد

Od tog bljeska jedna zraka pade na cvijet i on postade odraz ljepote. Kako cvijet ugleda slavuj on se ushiti i od tada stalno opjevava ljepotu cvijeta.

سحـر بلبل حكايت با صبا كرد          كه عشق روى ﮔل با ما ﭽﻬا كرد 

از آن رﻧﮓ رخ  خون در دل افتاد    وزآن ﮔلشن به خارم مبتلا كرد

خوشش باد آن نسيم ﺼﺒﺤﮕاهى       كه درد شب نشنيان را  دوا كرد

 بهر سو بلبل عاشق در افغان           تنعّم از ميان باد صبا كرد

Hafiz, također, jeca kroz svoje stihove u kojima slavuj preko svoga veličanstvenog spjeva razgovora sa povjetarcem s kraja noći i pita ga da li je i on vidio šta ljubav uradi sa njegovim cvijetom? Kad vidjeh ljeputu boje lica njena od te ljubavi krv mi prostruja u srcu i umjesto ružičnjaka ja se trnju predadoh. Sretan li je onaj povjetarac u ranim jutrima jer milost Božiju sa sobom nosi i liječi bolove onima koji noću bdiju. Zato znajte, gdje god slavuj da se nađe u svojoj ljubavi prema cvijetu on oplakuje svoju odvojenost. Međutim, blagodat sjedenja sa cvijetom pripade jutarnjem povjetarcu.

رخ خود شمع ازآن آتش بر افروخت     به هر كاشانه صدر ﭙروانه  را  سوخت   

U ovom stihu Džami kaže da je i svijeća svoj plamen užižla pred blijeskom ljepote, zato svakom gnijezdu kojem priđe ona stotine leptirova spali u svojoj ljubavi. Ovaj primjer na lijep način oslikava činjenicu da svako onaj ko svoju ljubav posvećuje drugome i istovremeno misli da je njegova ljubav istinska, u nemaru je i ne zna da je i sama svijeća zaljubljenik nečeg drugoga. Zato se može reći da su sva bića u potrazi sa istinskom ljubavlju, međutim, griješe u predmetu istinske ljubavi. Tako svako povodeći se svojim mislima umišlja za sebe da je zaljubljenik i da voli istinu.

نغز نسيمى كه زخاور وزد     خود لب ﮔل، ﮔل لبِ نسرين ﮔزد

Allame Tabatabai kaže da povjetarac koji pred izlazećim suncem sa istoka puhne svojim dodirom ljubi latice cvijeta. Međutim, sam cvijet je zaljubljenik i zato on grize latice narcisa. Gristi latice sintagma je za veliku ljubav. Majka pod uticajem svoje ljubavi i jakih emocija ljubi svoje dijete, ali kao da ovaj poljubac nije dovoljan u iskazivanju njene ljubavi zato vidimo da mu ponekad i usne gricka.

ز دويش، روى خويش آراست الهى     به هر مويش زمجنون خاست ميلى

Dažmi kaže: Ako je Lejla lijepa to je zato što je svoju ljepotu primila od Gospodara.

جمال اوست هر جا جلوه كرده           زمعشوقان عالم بسته ﭙرده

 به هر ﭙرده كه بينى ﭙردﮔﻰ اوست      قضا خببان هر دل بردﮔﻰ اوست

Gdje god da se očitovao Džemal pojavila se i ljepota. Sve je od Njega. Ako ima onih koji sjede iza zastora to je zato što je On tako odredio. On je taj ko krade srca, a neko drugi.

به عشق اوست دل را زندﮔانى        به عشق اوست جان را كامرانى

Ako ima srca da je živo to je iz ljubavi prema Njemu. Ako postoji duša i ona je sretna to je iz ljubavi prema Njemu. Srce, ljubljeni i život sve je od Njega.

دلى كو عاشق خوبان دلجوست      اﮔر داند وﮔرنى، عاشق اوست

Ako srce ašika bude privučeno lijepim licem, da li znao ili ne, on je zaljubljen u lice to, jer posljedica nema ništa od sebe osim očitanja svoga uzroka. Niti je njegova bit od njega niti savršenstvo njegovo nije od njega.

تويى آيينه او آيينه آرا    تويى ﭙوشيده او آشكار   

Sa ovim stihovima Džami pitanja manifestacije i jedinstva bitka dovodi do njihovog vrhunca. Tvoja slika i tvoj znak samo je ogledalo, ono što se pokazuje je On, a ti si čisto sredstvo. Kada se slika ukaže u ogledalu, ogledala nestane i jedino slika ostane. Džami nam kroz ove stihove poručuje budući da ti imaš ulogu ogledala ono što se očituje i vidi je on, a ti si skriven.

ﭽو نيكو ﺒﻨﮕرى، آينه هم اوست     نه تنها ﮔنج او،  ﮔنجنه هم اوست  

U nastavku Džami ponovo konstatuje da ako dobro pogledaš uvidjet ćeš da ti ni ogledalo nisi, jer ogledalo čini staklo, živa, okvir i sl., ogledalo je ustvari sama slika koja se reflektuje. Zato Džami u gornjem stihu i kaže da je i ogledalo Njegova slika. Ako je blago Njegovo, onda je riznica u kojem stoji to blago Njegovo. Ustvari, ništa i ne postoji osim Njegove egzistencije i Njegovih savršenstava. Ako i postoji to je Njegovo apsolutno  vlasništvo.

من و تو در ميان كارى نداريم     به جز بهبوده ﭙندارى نداريم[2]  

‘Ja’i ‘ti’ nemaju istinsku zbilju, ono što je ima je Sveta Bit, Uzvišen i Slavljen je On.  

Naravno, arifi ovim ne žele negirati postojeće zbilje i stvorenja Uzvišenog Gospodara. Zapravo, oni na vrhuncu svojih učenja govore da sve postojeće, dakle cijela egzistencija predstavlja samo odraz Njegove egzistencije. Oni ne žele reći da ova bića nemaju zbilju ili da su ona po sebi Božanska bića, što su nevjerničke riječi i u potpunoj su oprečnosti sa kur'anskim ajetima i porukama svih nebeskih knjiga, Božijih poslanika, fitreta i razuma. Ako bi smo ovo htjeli približiti kroz primjer, koji je opet po sebi krnjav, to bi bilo poput odnosa snova i duše kako ih filozofi tumače. Oni kažu da su snovi samo odraz i ogledalo duše, kao što arifi za stvorenja kažu da su samo manifestacije Njegove Biti. Planina, sunce, šuma, more i sve ono što se vidi u snovima za takvo šta nikada nećemo reći da je laž i čista iluzija. S druge strane ta bića nisu izvanjske zbilje, već su zbilje koje je naša duša stvorila i manifestacije njegove moći. Isto tako arifi kada opisuju postojeću egzistenciju opisuju je kao manifestaciju Uzvišenog Bog, a ne neovisna stvorenja i zbilje koje po sebi posjeduju savršenstva.

Jednom riječju može se reći da su arifi vjerovanja kako ljubav prednjači kreaciji. Ljubav je bila ta koja je stvorila kreaciju. Želio Sam da budem spoznan[3] jeste ono što je stvorilo sve. Nije prvo stvorena kreacija, a tek potom se pojavila ljubav uporedo sa svim ostalim pojavama kreacije.

Karakteristike ljubavi

Da bi smo sebi mogli bolje predočiti mjesto sukoba razuma i ljubavi, i ujedno da se u određenoj mjeri više upoznamo sa samom ljubavlju i razumom, potrebno je prije svega pojasniti karakteristike i osobenosti svake od ovih dviju strana te da sa stečenim uvidom u njihove učinke otpočnemo razgovor o njima, poslušamo argumente svake strane i potom presudimo razumno ili pod uticajem ljubavi i svakoj strani dadnemo njoj dostojan položaj.

Ljubav se ne može definisati

Arifi kažu da je prvi problem ljubavi što se ne može definisati. To je njen najveći problem koji postoji na njenom putu. Prirodno je da biće bez znaka ili joj je znak u tome da nije ničim obilježeno teško spoznati.

ﭽنينم هـست ياد از ﭘﯾﺮدانا                فراموشم نشد هرﮔز همانا

كه روزى دهر وى در سرزمينى       به لطفش ﮔفت رندى ره نشينى

كه اى سالك ﭽه در انبانه دارى          بيا دامى بنه ﮔر دانه دارى

جوابش داد ﮔفتا دام دارم                  ولى سيمرغ مبايد شكارم

ﺒﮕـفتا ﭽون بدست آرى نشانش          كه ازما بى نشانست آشيانش

Tako se sjećam staroga znalca,  nikada neću zaboraviti na njega.

Jednog dana u području nekom iz milosti svoje reče mudrac pored puta:

O putniče šta imaš u torbi, ako imaš zrnevlja dođi da zamku postavimo.

U odgovori on reče zrnevlja imam, ali trebalo bi feniksa loviti.

Kada mu nađeš znaka, jer nama je nepoznat znak njegova gnjezda.

Jednom prilikom moj učitelj nam je rekao kada bi ove stihove recitirao Allame Tabatabaiu, a posebno kada bi stigao do zadnjih stihova, on bi zapao u glasovit plač koji se ne bi smirivao pet minuta.

Jasno je da kada je biću njegovo obilježje u tome da bude bez obilježja nije moguće stići do njega, osim da duhovni putnik ne poprimi neku srodnost sa tom egzistencijom i sam postane bez znaka. Kada posvećenik puta ostane bez obilježja i postane srodan gzistenciji ljubavi ni tada ne može naći znaka od Njega. Rečeno je da onaj ko je zakoračio s onu stranu i otvorio mu se pogled, od njega nema nikakvih vijesti s ove strane.

Jezikom filozofije ovo pitanje je iskazano sljedećim riječima. Naša povezanost sa stvorenjima i zbiljama egzistencije moguće je jedino na dva načina. Ili te zbilje percipiramo izravno, odnosno neposredno ili posredno. Kako prenosi ajetullah Dževadi Amuli od Allame Tabatabai ako bi smo htjeli zbilje posmatrati izravno, trebamo postati njihove sluge i srodnici po egzistenciji, kao kod percepcije i doživljaja osjećaja koju imamo od boli ili slika koje pohranjujemo u umu. Mi percipiramo bol ili umnu sliku kada se nađemo u njihovom prisustvu, odnosno u neposrednom odnosu sa njima. Kada se nađemo u izravnom odnosu sa njima, ja i bol ili ja i umna slika, tada shvatamo da ne postoji ništa drugo, odnosno stranog u tom odnosu. Po riječima Džamija nema mjestu postojanja onom čemu mi kažemo ‘ja’ i ‘ti’. U slučaju kada ne postoji stranac jedino tada shvatamo da se nalazimo u prisustvu tih pojava. 

S druge strane, ako želimo prizvati te pojave one se nikada neće odazvati, već one komuniciraju preko posrednika, šalju pojmove i štastva svoja, što ujedno znači da u tom odnosu i stranci imaju učešća. U tako postavljenom odnosu stranac je posrednik, a izvorne pojave nisu prisutne već mi komuniciramo sa njima preko njihovih pojmova. Takvo što možemo vidjeti kod naših snova koje prepričavamo drugom nakon što se probudimo. Mi sliku o snu stvaramo posredstvom pojmova, dok je san u pozadini i nije izravno dohvatljiv. Slušalac san razumjeva jedino posredstvom kalupa pojmova kojim mu se predočava san.

Ovakva pojava je upravo ono o čemu filozofi govore kada znanje dijele na dva oblika: posredno ili stečeno i neposredno ili prisutno znanje. Prisutno ili neposredno znanje jeste onaj oblik znanja kod kojeg je sam predmet percipiranja prisutan, bez da u toj percepciji nešto drugo ima učešća kao posrednik. Međutim, isto to znanje ako želimo drugome prenjeti, prinuđeni smo da se pozovemo na pojmove koji će imati posrednu ulogu u prenošenju znanja i tako se formira posredno znanje. Mevlana o istome kaže:

هر ﭽه ﮔويم عشق را شرح و بيان          ﭽون به عشق آيم، خجل باشم از آن

ﮔر ﭽه تفسيرِ زبان روشن ﮔراست          ليك عشقِ بى زبان روشنتراست

ﭽون قلم اندرنوشتن مى شتافت              ﭽون به عشق آمد قلم بر خود شكافت

عقل در شرحش ﭽو خَر در ﮔل بخُفت      شرحِ عشق و عاشقى هم عشق ﮔفـت

آفتاب آمد دليلِ آفتاب                           ﮔردليلت بايد از وَىْ رو متاب[4]

Koliko god da opisujem ljubav i govorim o njoj, ali kada dođem do zbilje ljubavi postidim je se. Iako je pojašnjenje jezikom osvjetljava pitanje, međutim, ljubav bez jezika je jasnija. Pero o svemu žurno ispisuje, ali kada dođe do teme ljubavi slomi mu se vrh. Razum u opisu ljubavi je poput magarca zaglavljenog u blatu, jer jedino je ljubav ta koja može opisati i ukloniti zastore sa ljubljenog i zaljubljenika. 

Kroz ove stihove Mevlana nudi opis i obilježje onog bića bez obilježja, o čemu govori i u sljedećim stihovima:

در ﻧﮕجد عشق در ﮔفت و شنيد      عشق درياييست قعرش ناﭘديد

قطره هاىٍِِ بحر را نتوان شمرد      هفت دريا ﭘيشٍ آن بحرست خُرد[5]

Zbilju istine ljudski govor ne obuhvati, jer je ljubav more čije dno se ne vidi. Kapljice mora se ne mogu izbrojati. Zato isto kao što su neizbrojive kapljice mora ni ljubav nije opisiva ljudskim govorom. Sedam mora ovosvjetskih naspram mora ljubavi je ništavno.

عشق جُوشَد بحر را مانند دﯿﮓ      عشق سايد كوه را مانند رﯿﮓ

عشق بشكافد فلك را صد شكاف     عشق لرزاند زمين را ازﮔزاف[6]

Ljubav more uskipi poput kotla, ljubav planinu izmrvi poput pjeska. Ljubav nebo iscjepka na stotine naprslina, a Zemlju cijelom žestinom potrese.

Dakle, prva karakteristika ljubavi jeste ta da nema obilježje i ne može se definisati. U slučaju bića koje ima ovakve karakteristike svaka osoba misli da je ona ta koja je njegov prijatelj i na osnovu svoga razumjevanja i obavještenosti definiše je, tako da se često njihove definicije i opisi u potpunosti se razlikuju, kao i u onoj poznatoj priči Mevlane o slonu. Postavili su slona u tamnu prostoriju i kako je ljudi nisu mogli vidjeti svako je rukama opipao jedan dio slona. Kada su izašli iz te prostorije, svako je različito opisivao slona. Onaj ko je dirao nogu za slona je rekao da je to biće poput stuba. Onaj kome su ruke dospjele do ušiju opisao ga je poput nježnog i savitljivog bića. I tim redom svaki od prisutnih je opisivao slona po onom djelu koji je sam dodirnuo.

Isto vrijedi i za pitanje ljubavi. Svako opisuje ljubav sukladno svom stepenu doživljaja i razini razumjevanja ljubavi. Treba znati da i te definicije nude posrednu sliku, a ne samu ljubav. Nakon ovoga od same ljubavi ne ostane ništa osim tvrdnji i blijedih slika. Hafiz isto kaže:

هر كه شد محرم دل در حرم يار بماند      وآنكه اين كار ندانست در انكار بماند