Profesor Ekber Eydi

OSNOVE TEFSIRA

 Sarajevo, 2004

PREVELI S PERZIJSKOG

Nermin Hodžić, Ertan Basarik, Amar Imam

Muhkem i mutešabih ajeti

U nastavku ćemo govoriti o muhkem i mutešabih ajetima:

الَركِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ

Elif-lam-ra. Kur'an je knjiga čiji su ajeti jasni.[1]

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُّتَشَابِهًا مَّثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ

Allah objavljuje najljepši govor, Knjigu sličnu po smislu (mutešabi­hen), čije se pouke ponavljaju, zbog kojih podilazi jeza one koji se Go­spodara svoga boje, a kada spomenu ime Allahovo, kože njihove i srca njihova se smiruju.[2]

هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا

On tebi objavljuje knjigu. U njoj ima jasnih ajeta (muhkem), oni su glavnina Knjige, a drugi su manje jasni (mutešabih). Oni u čijim je srcima bolest povode se za manje jasnim da bi smutnju izazvali i da bi stigli do tumačenja (te'vil). A te'vil njihov ne zna niko do Allah. A oni čiji su korijeni duboko u znanju kažu: “Mi vjerujemo i u jedne i u druge, jer sve je od našeg Gospodara.”[3]

U 1. ajetu sure Hud kaže se da je cijeli Kur'an jasan i da su svi ajeti muhkem:

  الَركِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ

Knjiga čiji su ajeti pomno nizani (uhkimet). Muhkem u ovom slučaju ne znači jasan nego čvrst, postojan, bez mahane, i ne misli se na muhkem kao pojam su­protan mutešabihu.

U suri Ez-Zumer kaže se da su svi kur'anski ajeti mutešabih, ali ovdje mutešabih ne znači nejasno, nego govor u kojem ništa ne odudara: Dakle, mutešabih ovdje znači sklad.

Ovdje se može postaviti sljedeće pitanje: Na osnovu čega se može zaključiti da muhkem i mutešabih imaju drugo značenje u spomenutim ajetima? U 7. ajetu sure Ali 'Imran, kaže se:

فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ

Ljudi koji su skloni skretanju, čija su srca bolesna i oni koji žele prevariti narod nastojeći navodno dosegnuti te'vil Kur'ana, takvi se povode za mutešabihom. A oni koji su duboko upućeni u znanje kažu: Mi vjerujemo i u jedne i u druge jer su svi od Boga.

Ovdje se nalazi jedna vrlo važna činjenica koja kaže da je osnova svih čovjekovih skretanja u samom čovjeku, a ne izvan njega. Kada kažemo izvan, ovdje spada i sam šejtan jer Kur'an kaže:

إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُم بِهِ مُشْرِكُونَ

Uistinu šejtan ima vlast samo nad onima koji su ga uzeli za valija (zaštitnika) i nad onima koji Bogu širk čine.[4]

Utjecaj sredine kao uzročnik ljudskih skretanja također se može opovrgnuti na sljedeći način: Naprimjer, kada bi čitav svijet vršio pritisak na nas da sve što zaradimo damo svom komšiji, mi to ne bismo uradili. Utje­caj sredine nije presudan u čovjekovom načinu življenja, nego je to ljud­ska volja. Kada čovjek kaže da je sredina u kojoj živi vrlo loša i da zato ne može biti kakav treba, onda to znači da je on našao izgovor koji nije opravdan. Želimo li popraviti sebe i zajednicu u kojoj živimo, moramo početi iznutra, a ne izvana. Kur'an podsjeća na ljudsku sklonost ka iskrivljenju u 53. ajetu sure El-Hadždž:

لِّلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ

Onima čija su srca bolesna, ili: u 16. ajetu sure Muhammad, gdje se kaže:

أُوْلَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءهُمْ

To su oni čija je srca Allah zapečatio i koji se za strastima svojim povode.

Sada pitanje može glasiti ovako: Kad je već čovjek bolestan, zašto bi mu Allah dodavao na tu bolest? Ili, kada je on Apsolutna Milost, zašto ta srca čini još bolesnijim i uvećava njihovu muku? U sljedećem ajetu kaže se:

مَن يُضْلِلِ اللّهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

 A onaj koga Allah u zabludu odvede, niko ga ne može na Pravi put izvesti.[5]

Ovdje se nameće sljedeće pitanje: “Šta smo mi krivi ako nas je Allah sam odveo u zabludu?” U odgovoru bismo mogli reći da postoji Allahov rahmanijjet – opća svemilost usmjerena na sva stvorenja koja sadrži uputu za svako stvorenje; a čovjeku je data i sloboda volje. Onaj ko na osnovu svoje volje napusti prvobitnu uputu i izabere stranputicu, dobit će po sunnetullahu (općem zakonu funkcioniranja Univerzuma) nagradu za ono čemu je stre­mio.

Razlike između muhkema i mutešabiha

Merhum allame Tabatabai kaže da postoje ogromne razlike u de­finiranju muhkem i mutešabih ajeta, ali se svi slažu u sljedećem:

Ø      muhkem-ajeti su oni ajeti koji su sami po sebi jasni – u njih treba vjerovati i postupati po njima,

Ø      mutešabih-ajeti nisu ono što o njima kaže njihov zahir, nego tu­mačenje treba tražiti u te'vilu (skrivenom, naizgled nevidljivom zna­čenju ajeta) – njihovo slijeđenje na osnovu zahira je zabranjeno (i šiije i sunije slažu se u tom pitanju), ali i u njih također moramo vjerovati.

Allame Tabatabai nastavlja:

1)  Kur'an sam sebe prosvjetljava kao nur, hidajet i Kitabun mubin (svjetlo, uputa i prosvjetljujuća knjiga). Nemoguće je da ove tri stvari ne budu među­sobno povezane. Ako ajeti čije značenje ne možemo razumjeti posjeduju ova tri svojstva, a da u isto vrijeme nemamo pristupa njihovu značenju, onda je to dvoje u nesuglasju, suprotnosti. Znači, mora postojati put i način njihova razumijevanja.

أَفَلاَ يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا

A zašto oni ne razmisle o Kur’anu? Da je on od nekog drugog, a ne od Allaha, sigurno bi u njemu našli mnoge protivrječnosti.[6]

2)  Promišljanje o Kur'anu na ovaj način otklanja svaku nejasnoću. Ovdje se pojavljuje još jedna protivrječnost. Ranije smo zaključili da nema načina da se pristupi ajetima koji su mutešabih, a sljedeći ajet govori nam ono što je na prvi pogled protivno tome.

هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الألْبَابِ

On tebi objavljuje Knjigu. U njoj ima jasnih ajeta (muhkem), oni su glavnina Knjige, a drugi su manje jasni (mutešabih). Oni u čijim je srcima bolest povode se za manje jasnim da bi smutnju izazvali i da bi stigli do tumačenja (te'vil). A te'vil njihov ne zna niko do Allah. A oni čiji su korijeni duboko u znanju kažu: “Mi vjerujemo i u jedne i u druge, jer sve je od našeg Gospodara.”[7]

Svevišnji je Onaj Koji je objavio muhkeme kao osnovu Knjige. Ako su oni osnova, onda nam daju pristup za razumijevanje mutešabiha, koji su onda njihovi ogranci.

U zaključku možemo istaći da nema nijednog kur'anskog ajeta do čijeg se smisla i ra­zumijevanja ne može doći. Ovo razumijevanje dvojako je:

a)      sami po sebi razumljivi ajeti,

b)      posredno razumljivi – slučaj kada imamo muhkem pa na osnovu njega tuma­čimo mutešabih.

Ovakvo razumijevanje moguće je uz pomoć Ehli-bejta a.s. čiji pripadnici su prenosili da se do značenja mutešabiha može doći preko muhkema. Naprimjer:

 الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى

Milostivi koji je sjeo na arš, [8]

Ili u drugom ajetu kaže se:

وَجَاء رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا

I kad dođe Gospodar tvoj i meleci u redovima.[9]

Oba ajeta govore o tjelesnoj formi, ali s druge strane imamo ajet koji kaže:

لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ

Ništa Mu nije slično.[10]

Osobina tjelesnog svijeta jeste kretanje. Ovaj ajet upućuje na drugačije tumačenje prvih dvaju ajeta. Sujuti u Durrul-Mensur navodi Poslanika s.a.v.a.: “Allah nije objavio nijedan ajet koji pobija druge, nego ih je objavio da se podržavaju. Ono što razumijete – djelujte po tome, a što ne razumijete – vjerujte u to.”

Imam Sadik a.s. kaže: “Djelujte po muhkemu. Postoje ljudi za koje je cijeli Kur'an muhkem.” Mutešabih ajeti relativnog su značenja (za nekog su jasni, a za nekog nejasni). Imam Sadik a.s. također veli: “Ako mutešabih tumačimo muhkemom, onda smo na sirati-mustekimu.”

Tabatabai u zaključku iznosi sljedeća dva stava:

1)  uvijek postoji način i put tumačenja mutešabiha tako da ne ostane nijedan nepoznat,

2)  značenje mutešabiha dobija se kad se oni vrate na muhkem.

Te'vil i tenzil Kur’ana

Kur'an ima svoj te'vil i tenzil. Te'vil se u Kur'anu spominje tri puta:

 فَأَمَّا الَّذِينَ في قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللّهُ

Oni u čijim je srcima bolest povode se za manje jasnim da bi smutnju izazvali i da bi stigli do te'vila. A te'vil njihov ne zna niko do Allah. [11]

هَلْ يَنظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِن قَبْلُ قَدْ جَاءتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

Da li oni očekuju išta osim te'vila? Na dan kada dođe te'vil reći će oni koji su ranije Sudnji dan zaboravili: Istinu su donosili poslanici Go­spodara našeg.[12]

بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

Oni su Kur'an porekli ne znajući ništa o njemu, dok im još nije došao te'vil njegov” (a on će na Sudnjem danu biti poznat).[13]

Allame Tabatabai r.a. u svom tefsiru objašnjava riječ te'vil. Sa stanovišta gramatike, te'vil je infinitiv koji dolazi iz osnove evvele i znači vratiti se na nešto. Prema tome, to je ono na šta nam pojedini ajeti skreću pažnju, ono na šta se misli u ajetu, njegov pravi smisao ili cilj kazivanja tih riječi. Tenzil je ono što je jasno, za čijim pravim značenjem ne treba tragati i što je vidljivo iz same vanjštine riječi, slično odnosu muhkem – mutešabih.

Allame Tabatabai ovo pitanje tumači na sljedeći način: Te'vil je posljedica neke zbilje iza zastora – ukazuje na istinu koja je uzrokovala njegov nastanak. Kada je Jusuf a.s. prošao kroz sve nedaće i kad su mu se braća, nakon što je postao upravnik u Egiptu, došla pokloniti, on im je kazao: (هَـذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ) Ovo je te'vil (tumačenje) moga nekadašnjeg sna.[14] Ista riječ upotrebljava se kada se govori o snu o sedam krava mršavih i debelih, kada vladar traži od tumača snova da mu razjasne san, a oni odgovaraju:

 وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلاَمِ بِعَالِمِينَ

Mi ne znamo te'vil snova.[15]

فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللّهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً

Ako se oko nečega raziđete i ne možete se usaglasiti, onda se obratite Allahu i Poslaniku Njegovu, to je najljepši te'vil.[16]

Allame Tabatabai kaže da se ovdje misli na jedinstvo muslimana i da uvijek treba izbjega­vati sve nesuglasice u toj zajednici radi Allaha i Njegova Poslanika. Te'vil je jedna zbilja na koju ajet ukazuje, a koju ne treba dovoditi u sukob sa tenzilom (vanjskim značenjem). Ta značenja kur'anskih ajeta nalaze se u knjizi koja je kod Allaha dž.š. i koja pri­pada skrivenom svijetu – Ummul-kitab.

فَلَا أُقْسِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَّوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ لَّا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالَمِينَ

 I kunem se časom kad se zvijezde gube, a to je, da znate, zakletva velika, on je, zaista, Kur’an plemeniti u Knjizi brižljivo čuvanoj – dodir­nuti ga smiju samo oni koji su čisti – on je tenzil od Gospodara svje­tova.[17]

Spomenuti ajet govori da je ovaj Kur'an tenzil stvarnog Kur'ana. Zato postoje dva mjesta Kur'ana: mjesto skriveno (knjiga pomno ču­vana) i ono koje je dostupno nama, spuštena forma. Tu skrivenu formu mogu dotaći samo mutahhiruni, dok je spuštena forma dostupna svima.

U 7. ajetu sure Ali 'Imran kaže se da njegov te'vil ne zna niko, osim Allaha, dok se u suri El-Vaki'a tvrdi da te'vil ne može dotaći niko do onih koji su čisti. Nije li u tome protivrječnost? Allame Tabata­bai kaže da ovdje nema nikakve protivrječnosti. Ajet iz sure Ali 'Imran upućuje na zaključak da je samo u Allahovim rukama znanje te'vila, a 79. ajet sure El-Vaki'a kaže da taj te'vil mogu dotaći samo mutahhiruni (s dozvolom Allaha). Dakle, u 7. ajetu sure Ali 'Imran kaže se da samo Allah sam od sebe zna te'vil, ali to ne znači da On ne može dopustiti nekome da proni­kne u te'vil. Takvih primjera ima još u Kur'anu:

عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا. إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِن رَّسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا

On tajne zna i On tajne svoje ne otkriva nikome, osim onoga koga On za poslanika odabere; zato On i ispred njega i iza njega postavlja one koji će ga čuvati.[18]

U suštini, samo On sam od sebe zna (bez učitelja), ali Njegovim dopuštenjem znanje postaje dostupno onima koje On odabere.

إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاء وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Ti, zaista, ne možeš uputiti na Pravi put onoga koga ti želiš da uputiš – Allah ukazuje na Pravi put onome kome On hoće, i On dobro zna one koji će Pravim putem poći.[19]

U isto vrijeme kaže se:

 وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

A Ti (Poslaniče), zaista, upućuješ na Pravi put.[20] Značenje ovih dvaju ajeta objedinjeno je u sljedećem ajetu:

الَر كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ

Elif-lam-ra. Knjigu ti objavljujemo zato da ljude, voljom njihova Gospodara, izvedeš iz tmina na svjetlo, na put Silnoga i Hvaljenoga. [21]

Znamo da je sedžda haram drugima mimo Allaha, a u isto vrijeme sedžda je primljena od Jusufove braće koja su se poklonila Jusufu i Allah to nije odbacio kao nešto nedozvoljeno ili loše.

وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّواْ لَهُ سُجَّدًا

I on roditelje svoje postavi na prijesto i oni mu se svi pokloniše (učiniše sedždu)...[22]

I na kraju, možemo reći da se u suri El-Vaki'a obznanjuje da samo mutahhiruni mogu dotaći te'vil, a u 33. ajetu sure El-Ahzab kaže se da su ti mutahhiruni članovi Ehli-bejta.

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرً

U kućama svojim boravite i ljepotu svoju, kao u davno pagansko doba, ne pokazujte, i molitvu obavljajte i zekat dajite, i Allaha i Poslanika Njegova slušajte! Allah želi da od vas, o porodico Poslanikova, grijehe odstrani, i da vas potpuno očisti.

sadržaj